Liên Bang Nga Trước Khúc Quanh

Trần B ình Nam

Cuối tháng 10/98 bộ trưởng quốc phòng Liên bang Nga Igor Sergeyev đi thăm Trung quốc và đến Việt Nam thảo luận việc thuê dài hạn căn cứ Cam Ranh. Cam Ranh là quân cảng quan trọng của Việt Nam nằm phía nam thành phố Nha Trang 50 km. Năm 1975 sau khi chiếm miền nam Việt Nam Hà Nội cho phép Liên bang Xô viết (nay là Liên bang Nga) xử dụng căn cứ Cam Ranh, và Nga Xô viết đã tái trang bi căn cứ này. Năm 1979 Liên bang Nga và Việt Nam ký thỏa ước có giá trị 25 năm qua đó Liên bang Nga để lại cho quân lực Việt Nam quân dụng và cơ sở Nga đã xây cất, đổi lại chiến hạm và máy bay Nga được xử dụng miễn phí căn cứ Cam Ranh. Liên bang Nga hứa tiếp tục viện trợ quân dụng cho Việt Nam

Sau khi Liên bang Xô viết sụp đổ tình trạng kinh tế và chính trị tại Liên bang Nga không cho phép Nga chuyển quân dụng cho Việt Nam như Việt Nam chờ đợi nên hai bên thấy có nhu cầu thương thuyết lại thỏa ước 1979 mặc dù chưa đáo hạn. Và đó là mục đích chuyến thăm viếng Việt Nam của bộ trưởng Sergeyev.

Nhưng lý do chính có thể là ý định của Liên bang Nga tìm cách duy trì mối thân hữu sẵn có với Việt Nam và Trung quốc và mở rộng thị trường vũ khí về phương Đông để chuẩn bị tư thế tương lai.

Chiristian Caryl trong một bài xã luận đăng trên tờ US News & World Report số ngày 16/11/98 so sánh cục diện hiện tại của Liên bang Nga với tình hình chính trị của nước Đức trước khi Hitler lên nắm chính quyền. Nếu ông Caryl tiên đoán đúng thì bàn cờ chiến lược thế giới vào thế kỷ tới sẽ không phải chỉ là sự đối đầu giữa Hoa Kỳ và Trung quốc mà sẽ là Mỹ-Nga-Tàu.

Chrsitian Caryl viết: Một ông tổng thống già, bệnh hoạn và có dấu hiệu lú lẫn. Lạm phát làm cho đồng tiền mất giá trị. Quốc gia một thời vang bóng siêu cường bây giờ cảm thấy tủi nhục, và nền dân chủ mong manh đang bị chủ nghĩa quốc gia cực đoan đe dọa.

Mấy nét chấm phá trên miêu tả xác thực tình hình của Liên bang Nga thập niên 1990 hay của Đức quốc trước khi Hitler lên nắm chính quyền.

Từ năm 1991 sau khi Liên bang Xô viết sụp đổ, nhiều sử gia lưu ý thế giới về sự giống nhau giữa tình hình Liên bang Nga với tình hình Cộng Hòa Weimar của Đức từ lúc Đức thua trận đại chiến thứ nhất (1918) cho đến khi Hitler lên cầm quyền năm 1933. Và sự giống nhau càng nổi bật từ tháng 8/98 sau khi đồng rúp phá giá, các ngân hàng Liên bang Nga không trả được nợ, kinh tế suy sụp, tổng thống Boris Yeltsin giao trọn quyền điều hành công việc quốc gia cho thủ tướng Yevgeni Primakov, một cựu đảng viên đảng cộng sản chủ trương Liên bang Nga phải là một nước hùng cường.

Thất trận trong cuộc Thế chiến thứ nhất, Đức bị trừng phạt bởi Hiệp ước Versailles, mất tinh thần, mất phong cách một nước lớn trong khi tìm đường tái xây dựng dân chủ trong những điều kiện hết sức khó khăn. Hôm nay Liên bang Xô viết thua trận chiến tranh lạnh, từ một đế quốc hùng cường bỗng trở thành một quốc gia co lại, tổng sản lượng chỉ còn một nửa, đồng minh đổi bạn, liên phòng Bắc Đại Tây Dương vốn được thành hình để chống Nga chẳng những không bị giải thể lại được nới rộng đến tận cửa nhà, người dân mất tinh thần, điều kiện kinh tế khó khăn đến mức dân như không còn chịu được.

Tổng thống Liên bang Nga Boris Yeltsin bây giờ là gì nếu không phải là hình ảnh ông tổng thống già nua Paul von Hinderburg của Đức quốc, một cựu tướng lãnh không thực quyền ngồi đó với nhiệm vụ bảo vệ bản Hiến pháp Hitler dùng để dọn đường nắm quyền lực, giải tán Cộng Hòa Weimar. Phải chăng Yeltsin đang ngồi làm vì cho một chế độ dân chủ yếu đuối dọn đường cho một người hùng nào đó sẽ vào điện Cẩm Linh vào năm 2,000?

Tại Mạc tư khoa hôm nay cũng như tại Bá Linh đầu thập niên 1930 dân chỉ ưa kháo nhau về tình trạng tâm thần của tổng thống. Mấy tháng trước Yeltsin nói Nhật và Đức là hai quốc gia nguyên tử, và trong một cuộc họp báo ông đã lẩm bẩm một mình như người mất trí. Vào những năm cuối cùng của Cộng Hòa Weimar tổng thống Hinderburg chỉ biết cậy vào Oskar, con trai của ông và Tham mưu trưởng phủ tổng thống Otto Meissner thì nay Yeltsin chỉ biết trông vào ái nữ Tatyana Dyachenko và tham mưu trưởng Valentin Yumashev cho mọi công việc hằng ngày.

Giữa hai trận đại chiến đồng "mark" mất giá làm cho giới trung lưu Đức thành tay trắng. Hugo Stinnes đã tạo ra đế quốc tư bản của riêng mình trên tro tàn kinh tế của thập niên 1920 bằng cách xuất cảng than lấy ngoại tệ. Nay những nhà tân triệu phú Nga mới mọc do cuộc cải tổ kinh tế thị trường vội vã thiếu kế hoạch đầu thập niên 1990 cũng làm giàu bằng cách xuất cảng dầu thô và khí đốt.

Sự giống nhau giữa hai bức tranh Nga-Đức đưa đến một câu hỏi. Nền dân chủ của Đức đã thất bại nhường chỗ cho một chế độ độc tài, vậy nếu nền dân chủ mong manh hiện nay của Liên bang Nga thất bại thì một chế độ nào sẽ ngự trị tại Mạc Tư Khoa?

Tại Liên bang Nga chưa thấy hình bóng của một Hitler. Hai nhân vật có nhiều triển vọng dẫn đầu cuộc chạy đua vào điện Cẩm Linh năm 2.000 là tướng Alexander Lubed và thị trưởng Mạc Tư Khoa Yuri Luzhkov tuy đều chủ trương quốc gia tự cường nhưng không quá khích như Hitler.

Christian Caryl viết, điều người ta hy vọng là Liên bang Nga sẽ không bị khai tử như Cộng Hòa Weimar bởi một chế độ độc tài toàn trị. Thời đại thông tin và áp lực quốc tế sẽ không cho phép Nga tái lập trại tập trung và để cho "holocaust" tái diễn. Tuy nhiên cũng không nên quá tin vào thời đại thông tin nhanh chóng và áp lực dư luận quốc tế. Con người, dù là con người văn minh của thời đại tin học, vẫn có khả năng gây tội ác và dư luận quốc tế từ xưa đến nay vẫn có tính đạo đức giả và kỳ thị. Vụ thảm sát 2 triệu người dân Cam Bốt năm 1975 và các vụ tàn sát ở Rwanda năm 1994 cũng còn quá mới để chúng ta có thể yên tâm tin cậy vào lương tâm thế giới.

Tuy nhiên có một lý do để hy vọng là các nhà lập hiến Nga đã có nỗ lực để tránh cho Nga rơi vào hố độc tài. Chuyên viên Hiến pháp Nga William Smirnov rất lo sợ hiện tượng các thành phần quốc gia cực đoan nắm quyền lực qua quốc hội. Điều này đã xuýt xẩy ra vào tháng 10 năm 1993 khi Phó tổng thống Alexander Ruhskoi định dùng quốc hội lật đổ tổng thống Yeltsin. Sau đó Hiến pháp được viết lại giao nhiều quyền hành cho tổng thống. Các chuyên viên lập hiến đang nghĩ đến một bản Hiến pháp khác cân bằng quyền lực hơn giữa quốc hội và tổng thống vì một tổng thống quá nhiều quyền hiến định nhưng bệnh hoạn như Yeltsin cũng là một trở ngại lớn cho việc điều hành quốc gia, nhất là một quốc gia đang xây dựng dân chủ.

Thế giới Tây phương rút được kinh nghiệm gì từ bài học Cộng Hòa Weimar để hình thành một chính sách đối với Liên bang Nga? Mỗi trường phái chủ trương một khác. Một trường phái cho rằng Tây phương cần áp lực mạnh đối với Liên bang Nga, bất cứ viện trợ gì cũng phải đi kèm với điều kiện buộc Liên bang Nga thiết lập các định chế dân chủ hay tôn trọng nguyên tắc nhân quyền tối thiểu. Một trường phái khác cho rằng chính sách Tây phương bành trướng NATO và chèn ép Liên bang Nga là một chính sách sai lầm như Âu châu đã đối với Đức sau Thế chiến I. Bị ép và làm nhục dân Đức cần một Hitler. Trái lại sau Thế chiến II, chương trình viện trợ Marshall của Hoa Kỳ đã tạo nên một Đức quốc dân chủ và hùng mạnh sống hòa bình trong cộng đồng thế giới.

Đang có một khuynh hướng nguy hiểm hiện nay tại Liên bang Nga. Người dân tha thiết dân chủ nhưng trước hỗn loạn và tham nhũng do dân chủ bừa bãi mang lại họ có thể hy sinh dân chủ để chọn một chế độ chính trị bảo đảm an ninh và trật tự. Hằng ngày tại Liên bang Nga chúng ta thấy những đoàn biểu tình - như tại Đức 50 năm về trước - trương khẩu hiệu chống người Do thái và Tây phương cho rằng đó là nguyên nhân khổ nạn của họ.

Mới đây trong một cuộc biểu tình, một nhà trí thức Nga tham dự phát biểu: "Sự thiết lập các quyền tự do dân chủ nhất thiết không được làm cho đời sống của đại đa số quần chúng đột ngột xuống dốc. Vì nếu vậy, dân chúng sẽ mất lòng tin vào hai chữ tự do." Theo Christian Caryl, có rất ít sử gia nghiên cứu về sự sụp đổ của Cộng Hòa Weimar có thể miêu tả nguyên nhân của sự sụp đổ chính xác hơn.

Và đó là bài học để các nhà lãnh đạo Liên bang Nga còn tha thiết với dân chủ và thế giới Tây phương hình thành một chính sách đúng đối với Liên bang Nga. (Nov. 1998)


Trần Bình Nam

http://www.vnet.org/tbn